ZAPRASZAMY NA NASZE

PROFILE SPOŁECZNOŚCIOWE

Poland Sotheby's

Wyjątkowe nieruchomości
w Polsce i na świecie

ZAPISZ SIĘ NA NASZ

NEWSLETTER

Dziękujemy za subskrypcję.

Jesteś już subskrybentem.

Email nieznaleziony.

Subskrypcja usunięta.

Wygasł czas potwierdzenia subskrypcji.

Subskrypcja usunięta.

Wygasł czas potwierdzenia subskrypcji.

wróć

Przepis na utwór architektoniczny - sztuka, technika i prawo

12-05-2017

Anna Szepietowska
General Counsel
Poland Sotheby's International Realty

Dążenie do otaczania się luksusowymi przedmiotami, dziełami sztuki, i takie też podejście do przestrzeni i nieruchomości, towarzyszyło ludziom zamożnym od stuleci. Towarzyszyła im także chęć zachowania unikalnego charakteru budynków. Te ostatnie miały reprezentować władztwo, świadczyć o statusie i pozycji społecznej. Budowle zapierały więc dech w piersiach, cieszyły oko, ale oprócz zachwytu wzbudzały też zazdrość – tym bardziej, im bardziej były niedoścignione. Legenda głosi nawet, że po wybudowaniu Tadź Mahal, najsłynniejszego indyjskiego mauzoleum, cesarz rozkazał obciąć robotnikom kciuki. Chciał w ten sposób zapobiec powstaniu w przyszłości dzieła dorównującego Tadź Mahal pięknem i wyjątkowością. I z pewnością cel swój osiągnął. Wykonany z marmuru kompleks pokryty tysiącami kamieni szlachetnych do dziś uznawany jest za jeden z najpiękniejszych. O jego unikatowości świadczy powszechna rozpoznawalność i obecność na liście nowych siedmiu cudów świata. W tym i kolejnych artykułach mowa będzie o współczesnych narzędziach prawnych służących zabezpieczeniu interesów właściciela nieruchomości, i szerzej – o prawach autorskich w architekturze. Na rynku nieruchomości luksusowych i premium odpowiednie umowy łączące inwestorów, architektów i nabywców takich nieruchomości są od lat na porządku dziennym.

Na wstępie słowo wprowadzenia o utworze architektonicznym. Utwór architektoniczny, architektoniczno-urbanistyczny i urbanistyczny zostały wymienione, m.in. obok literackich czy muzycznych, jako przykłady utworów będących przedmiotem prawa autorskiego (art. 1 ust. 2 Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83 z późn. zm., dalej jako Pr. Aut.). Utwór architektoniczny jest  więc dobrem niematerialnym, efektem (przejawem) twórczej działalności człowieka, wyróżniającym się indywidualnym charakterem. I, tak jak każdy utwór, stanowi przedmiot prawa autorskiego już od chwili jego ustalenia. Zgodnie z prawem autorskim ochrona przysługuje twórcy utworu niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności. Oznacza to, że nie ma wymogu zgłoszenia czy rejestracji. Istotne jest natomiast wspomniane ustalenie utworu, o czym będzie jeszcze mowa poniżej.

Utwór to niematerialna wartość intelektualna, której nie można identyfikować z nośnikiem. Innymi słowy – nie można sprowadzać utworu do nośnika, na którym jest utrwalony. Specyfika utworów architektonicznych polega jednak m.in. właśnie na mnogości nośników. Co więcej, w przypadku utworów architektonicznych, związek utworu z nośnikiem jest bardzo wyraźny. Jako najważniejsze nośniki wskazuje się – i takie też zapewne nasuwają się jako najbardziej oczywiste osobom niezwiązanym z prawem autorskim – projekt obiektu i wybudowany obiekt. Warto jednak zaznaczyć, że forma i treść utworu architektonicznego objęte zostają ochroną na długo przed tym, zanim nieruchomość zostanie wybudowana, mianowicie już na etapie rysunków czy szkiców. I zgodnie z prawem autorskim ochrona ta trwa podczas całego procesu tworzenia, chociażby utwór miał postać nieukończoną.

Samo stwierdzenie, że dla objęcia utworu ochroną wymagane jest jego ustalenie wydaje się jasne. Znaki zapytania pojawiają się jednak w momencie rozstrzygania konkretnych przypadków. Projekty architektoniczne powstają przecież wieloetapowo. A więc czy ogólna, wstępna idea, koncepcja, szkic – to już utwory? Kwestię tę trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, a podobnych dylematów w zakresie praw autorskich w architekturze jest znacznie więcej. W jednym z wyroków Sąd Najwyższy (I CR 91/93, OSNC 1974/3/50) określił moment ustalenia utworu w następujący sposób: kiedy utwór przybierze jakąkolwiek postać, chociażby nietrwałą, jednakże na tyle stabilną, żeby cechy i treść utworu wywierały efekt artystyczny. Użycie określenia efekt artystyczny wcale nie eliminuje jednak trudności interpretacyjnych.

Dotąd omówione zostały najważniejsze cechy utworu architektonicznego – przedmiotu prawa autorskiego. Nie można więc pominąć podmiotu tego prawa, a więc twórcy. Twórca to osoba, która swoim twórczym wkładem przyczyniła się do powstania utworu. Domniemywa się, że jest nim ten, którego nazwisko widoczne jest na egzemplarzu utworu. Prawo autorskie zapewnia twórcy następujące kategorie praw: prawa majątkowe i prawa osobiste. Łączy je to, że przysługują autorowi z samego faktu stworzenia (wykonania) utworu. Pokrótce uprawnienia twórcy zostaną scharakteryzowane poniżej.

Prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem. W ramach tej kategorii praw twórcy przysługuje m.in. autorstwo utworu oraz prawo do nienaruszalności jego treści i formy (art. 16 Pr. Aut.). Prawa majątkowe natomiast obejmują wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji, a także do wynagrodzenia za korzystanie z utworu (art. 17 Pr. Aut.). Przez wspomniane pola eksploatacji rozumie się sposób, w jaki utwór jest wykorzystywany, np. zwielokrotnianie, wprowadzenie do obrotu. Prawa majątkowe mogą przysługiwać twórcy utworu albo innym osobom, z uwagi na swoją zbywalność; są też ograniczone w czasie.

Specyfika utworów architektonicznych polega m.in. na tym, że łączą elementy sztuki, techniki i prawa. O objęciu ochroną projektu nieruchomości przez prawo autorskie decyduje twórczy charakter, artyzm, indywidualizm (elementy sztuki). Należy jednak pamiętać, że na projektantach w procesie twórczym ciąży wiele wymogów, m.in. z zakresu prawa budowlanego, planowania i zagospodarowania przestrzennego, bezpieczeństwa, ochrony środowiska (elementy prawa). Elementy techniki z kolei to pewne sprawdzone rozwiązania, które siłą rzeczy są przez architektów powielane, a nie każdorazowo konstruowane od podstaw. Obowiązujące regulacje prawne i rozwiązania techniczne są więc w procesie twórczym obecne tak samo jak elementy twórcze.

W utworach architektonicznych przeplatają się też elementy estetyczne i funkcjonalne. Przenikanie to jest widoczne m.in. w przypadku prawa do nienaruszalności treści i formy utworu (prawa do integralności), a więc jednego z autorskich praw osobistych. W odniesieniu do utworów architektonicznych uprawnienie to ma szczególny wydźwięk. W jednym z wyroków Sąd Apelacyjny w Krakowie (I ACa 510/3) ocenił bowiem, że ochronie na gruncie prawa autorskiego podlegają nie funkcjonalne, a jedynie estetyczne elementy utworu architektonicznego. Tym samym sąd uznał, co spotkało się z krytyczną oceną części doktryny i środowiska architektów, że zmiany elementów funkcjonalnych nie naruszają prawa do integralności. Tymczasem słuszny wydaje się powszechny pogląd, że i elementy funkcjonalne noszą znamiona twórczości. Estetyka w konstruowaniu elementów użytkowych jest wręcz wysoko ceniona i pożądana. W kolejnych artykułach poruszone zostaną inne dyskusyjne kwestie z zakresu prawa autorskiego w architekturze, w tym uchodzące za najbardziej kontrowersyjne – naruszenie prawa do autorstwa, czyli plagiat.

Anna Szepietowska – General Counsel, Poland Sotheby’s International Realty